با توجه به روايات، در صدراسلام محل ويژه اي براي زنداني كردن افراد وجود نداشته و اسيران را يا در مسجد به طور موقت نگهداشته و يا در ميان مسلمين كه با حكومت وقت همكاري صميمانه داشتند تقسيم مي كردند تا از آنان نگهداري نمايند.

در حديث آمده است كه حضرت رسول اكرم (ص) مردي از طايفه ي بني حنيفه كه او را شمامه بن آثال مي گفتند و بزرگ طايفه بود در مسجد مدينه حبس كرد. حضرت رسول اكرم (ص) همواره زنجير كردن اسرا و زندانيان را نهي مي فرمودند و در صدر اسلام زن و مرد زنداني از هم جدا نگهداري مي شدند.

در روايات آمده است كه رسول اكرم (ص) افراد را در اتهام خون، حبس مي فرمودند و در اتهامات ديگر، مقداري از روز را حبس مي كردند. روش مذكور همان روش نيمه آزادي است كه امروز در كشورهاي مترقي اجرا مي گردد.

نخستين زندان در اسلام را حضرت علي (ع) در كوفه از بورياي فارس ساخت و آنجا را «نافع» ناميد و سپس زندان ديگري از خاك و گل بنا كرد اسم آنجا را «مخيس» (خار كردن ـ نرم كردن) گذاشت. كيفر حبس بر پايه تفكر اصلاحي و توبه بوده است.

از حضرت علي (ع) نقل شده است كه آن حضرت به افرادي از زندانيان كه قصد حضور در نماز جمعه را داشتند اجازه مي داد كه به نماز جمعه بروند و بعد از اتمام نماز دوباره به زندان برگردانده مي شدند.

يكي از بازاري هاي اهواز به امام خيانت كرد و آن حضرت به رفاعه كه زندانيان محكوم بود نوشت: «چنانچه كسي براي او غذايي و نوشابه اي و يا رختخوابي آورد از آن جلوگيري مكن. دستور بده زندانيان را به جز «ابن هرمه» هنگام شب براي تفريح و هواخوري به حياط زندان بياورند چنانچه در مورد ابن هرمه نيز احتمال خطري ندادي او را هم به همراه ديگران به خارج از زندان بياور».

حضرت علي (ع) مرتباً از زندان ها بازديد از احوال زندانيان جويا مي شد.

در زمان عمر بن خطاب كه سرزمين مسلمانان وسعت يافت و بر تعداد امت مسلمانان افزوده شد نياز جامعه به زندان بيشتر مشهود گرديد. عمر در مكه خانه اي را از سفوان بن اميه به چهار هزار درهم خريد و به زندان اختصاص داد. بعد زندان هايي در شهرهاي مختلف بنا و اكثر آنها به همان شهر ناميده شد. از ويژگي هاي زندان هاي آن زمان تفكيك زندانيان به شرح زير بود:

•  زندان خاص بزهكاراني كه به علت عدم پرداخت بدهي بازداشت مي شدند.
•  زندان مخصوص سارقين
•  زندان ساير خطاكاران

در زمان خلافت امويان زندان هاي متعددي در حجاز، عراق و شام احداث شد. شهرت اينگونه زندان ها به علت شخصيت هايي بود كه در آن زمان زنداني بودند. بدترين زندان دوره بني اميهف زندان واسط در عراق بود به طوري كه مورخين نقل كرده اند 180 هزار نفر زن و مرد در محوطه وسيعي بدون سقف و پوشش در آنجا نگهداري مي شدند.

حبس با شكنجه توام بود و زندانيان را با زنجيرهاي آهني مي بستند گاهي خليفه اي به حكومت مي رسيد و با صدور عفو مردمي، زندانيان را آزاد مي كرد و الا زندان محل مرگ تدريجي بود.

به مرور زمان عده اي از اتباع كشورهاي ديگر در بين مسلمين به حكومت رسيدند با نهايت قساوت و شقاوت، انواع شكنجه هايي را كه در كشورشان متداول بود به مورد اجرا گذاشته و از هرگونه ظلم و بي رحمي دريغ نداشتند.

تاريخچه تحول زندان هاي ايران قبل از پيروزي انقلاب اسلامي

قلعه ها، زندان هايي بنا مي شد و پادشاهان و حكمرانان مخالفين خود را در آنجا زنداني و سپس به وضع فجيع از بين مي بردند.

حبس جزء مجازات ها نبود بلكه وسيله اي براي از ميان بردن بي سر و صداي اشخاص بلند مرتبتي بود كه وجودشان براي كشور و يا پادشاه خطر داشت.

قلعه مستحكمي در گل گرد (در مشرق شوشتر در خوزستان) بود كه «گيل گرد يا اندهشن» نام داشت و آن را «انوشبرد يا قلعه فراموشي» نيز مي خواندند زيرا نام زندانيان و حتي آن مكان را كسي نبايستي بر زبان مي راند.

خلع در تاريخ نقل شده كه قباد پادشاه ايران به مذهب مزدك گرويد بنجياء و روحانيون اجتماع كرده او را خلع و جاماسب برادر او را بر تخت نشاندند جاماسب برادر خود قباد را (در سال 498 ميلادي) در قلعه فراموشي حبس كرد.

پس از فتح مسلمين نيز هر حاكم  و صاحب نفوذ در حوزه قدرت خود، محلي را براي حبس كردن افراد بنا نموده و متهمين را در آنجا نگهداري مي كرد. زندانيان وضع رقت باري داشتند.

قديمي ترين زندان بزرگ در تهران، زنداني به نام انبار شاهي بود كه در زير نقارخانه ارك (محل فعلي بانك ملي بازار) قرار داشت و زير نظر حاجب الدوله (رئيس تشريفات) اداره مي شد. فراشباشي، رئيس اجرائيات و فراش ها نگهبانان انبارشاهي بودند.

غذاي زندانيان بسيار ناچيز بود. مردم به عنوان نذر، گاهي از سوراخ زندان غذا و خوراكي براي زندانيان مي انداختند. اصلاح سر و صورت، حمام و نظافت وجود نداشت. زندانيان ده الي چهارده نفري به وسيله زنجيري كه داراي طوف هاي متعدد آهني بود به هم متصل مي شدند و انتهاي زنجير را از سوراخ درب اطاق زندان به خارج برده و به وسيله ميخ آهني بزرگي مانند افسار به زمين مي كوبيدند. فاصله طوف ها از هم 10 سانتي متر بود و به هر يك از زندانيان دو شاخه چوبي به طول 25 الي 30 سانتي متر داده مي شد تا هنگام خستگي و فشار زنجير در گردن، آن را زير طوق قرار دهند تا از سنگيني آن كاسته شود. زندانيان هنگام قرار دادن طوق به گردن خويش آن را مي بوسيدند زيرا معروف است كه حضرت موسي ابن جعفر عليه السلام، در زندان هارون الرشيد مدتي در زنجير بوده است براي جلوگيري از فرار زندانيان، وسط قلعه چوبي به طول 60 و به قطر 20 سانتي متر را به اندازه كف پاي زنداني تراشيده و پاي زنداني را در آن قرار مي دادند و بعد قطعه چوبي را به وسيله ي ميخ هاي بزرگي كه به «گل ميخ» معروف بود روي آن مي كوبيدند تا مانع خروج پا از آن شود.

در سال 1292 شمسي دولت ايران به منظور سر و سامان دادن به وضع (نظميه) شهرباني كشور، عده اي مستشار از كشور سوئد استخدام كرد. مستشاران سوئدي ابتدا نظام نامه محابس (آيين نامه زندان ها) را تهيه كردند كه در سال 1298 شمسي به تصويب هيئت دولت رسيد. در اين آيين نامه، زجر بدني و زنجير كردن زندانيان ممنوع گرديد.

در دوره سرتيپ درگاهي رئيس شهرباني وقت، نظام نامه تشكيلات محابس و توقيف گاه ها و وظايف مامورين و مستخدمين آنها تهيه و در 31 شهريور ماه 1307 شمسي به تصويب هيئت وزيران رسيد و در همان سال، نظام نامه (آيين نامه) اجراي حكم اعدام نيز تصويب و به مورد اجرا گذاشته شد.

در سال 1308 شمسي، اولين زندان ايران (زندان قصر) جهت نگهداري 600 نفر محكوم بنا شد. پس از شهريور 1320 تحت تاثير علل ناشي از جنگ جهاني دوم، به تعداد بزهكاران ايران مانند اكثر كشورهاي جهان افزوده شد و زندان ها را با كمبود جا مواجه ساخت.

در 21 مهرماه 1347 اولين آيين نامه زندان ها با توجه به اصول علم زندان ها به تصويب رسيد و در سال 1354 آيين نامه مذكور اصلاح شد لكن به علت عدم امكانات، اكثر مفاد آن اجرا نگرديد.

منبع:سازمان زندانها و اقدامات تامینی وتربیتی کشور